De mkb-toets bij nieuwe wetgeving: minder regeldruk of papieren tijger?
Elke ondernemer kent het gevoel: er komt weer een nieuwe wet aan, en voor je het weet stapelen de formulieren, registratieverplichtingen en rapportages zich op. Je wilt ondernemen, maar bent vooral bezig met het invullen van wat ambtenaren hebben bedacht. De mkb-toets zou dat tij moeten keren. Maar doet hij dat echt, of is het vooral een papieren exercitie? In dit artikel duiken we in de werking, de tekortkomingen en de verbeteringen.
Wat is de mkb-toets precies?
De mkb-toets is een verplicht onderdeel van het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK). Dat kader schrijft voor dat elk nieuw wetsvoorstel wordt getoetst op proportionaliteit: wegen de baten op tegen de lasten, en is er geen lichtere variant denkbaar? De mkb-toets zoomt specifiek in op het midden- en kleinbedrijf. Waar een groot concern een extra rapportageverplichting vaak nog kan absorberen met een compliance-afdeling, betekent dezelfde verplichting voor een bedrijf met vijf medewerkers vaak een onevenredige administratieve last.
Sinds 2018 is het Adviescollege Toetsing Regeldruk (ATR) verplicht om advies uit te brengen over voorgenomen wetten met mkb-gevolgen. Het ATR beoordeelt of de regeldruk echt nodig is, of dat er alternatieven bestaan die hetzelfde doel bereiken met minder verplichtingen. Dat klinkt stevig, maar de praktijk is weerbarstiger dan de theorie.
Hoe de mkb-toets verschilt van de bedrijfseffectentoets
De bedrijfseffectentoets kijkt naar de gevolgen van wetgeving voor het hele bedrijfsleven. De mkb-toets is specifieker: hij richt zich op de vraag of de lasten voor kleine en middelgrote ondernemingen proportioneel zijn. Een maatregel die voor een groot bedrijf prima uitvoerbaar is, kan voor een mkb’er onevenredig zwaar uitpakken. Denk aan de verplichting om een accountantsverklaring te overleggen of een uitgebreid duurzaamheidsrapport op te stellen. De mkb-toets moet dat onderscheid zichtbaar maken en waar nodig tot aanpassing leiden.
Wie voert de mkb-toets uit en wanneer?
De mkb-toets wordt uitgevoerd door het ministerie dat het wetsvoorstel voorbereidt, vaak samen met uitvoeringsorganisaties en het bedrijfsleven. Het ATR toetst vervolgens onafhankelijk of die analyse klopt. Dat gebeurt op het moment dat een wetsvoorstel al redelijk is uitgewerkt, meestal vlak voordat het naar de ministerraad gaat. Dat is precies een van de kritiekpunten: tegen die tijd ligt het politieke compromis al vast en is bijsturen lastig.
De rol van het Standaard Kostenmodel en administratieve lasten
Om regeldruk meetbaar te maken, gebruikt de overheid het Standaard Kostenmodel (SKM). Dit model is verplicht voorgeschreven in de Regeling met betrekking tot het Standaard Kostenmodel en biedt een gestandaardiseerde methode om administratieve lasten en inhoudelijke nalevingskosten te kwantificeren. Het CBS en SEO Economisch Onderzoek voeren regelmatig metingen uit om te bepalen hoeveel tijd en geld ondernemers kwijt zijn aan informatieverplichtingen.
Het SKM werkt met een vaste formule: per informatieverplichting wordt bepaald hoeveel tijd een handeling kost, hoe vaak die voorkomt en wat het uurtarief is. Zo ontstaat een bedrag per verplichting, dat kan worden opgeteld tot een totaalbeeld. Dat maakt het mogelijk om verschillende beleidsopties met elkaar te vergelijken.
Hoe het SKM kosten per informatieverplichting berekent
Stel: een ondernemer moet jaarlijks een emissierapport indienen. Het SKM bepaalt dan hoeveel uur dat kost (bijvoorbeeld vier uur), hoe vaak het moet (een keer per jaar) en wat het uurtarief is (vijftig euro). De kosten zijn dan tweehonderd euro per jaar per bedrijf. Vermenigvuldig dat met het aantal getroffen bedrijven en je hebt een totaalbedrag. Het model is transparant, maar ook gevoelig voor aannames: een verkeerde inschatting kan het beeld flink vertekenen.
Wat beleidsonderzoek zegt over de effectiviteit
Uit beleidsonderzoek blijkt dat de mkb-toets in de praktijk vaak wordt uitgevoerd als formaliteit. Ministeries vullen de toets in omdat het moet, maar de uitkomsten leiden zelden tot wezenlijke aanpassingen. SEO Economisch Onderzoek concludeerde dat de kwantitatieve onderbouwing van regeldruk vaak ontbreekt of summier is. Het ATR signaleert dit ook, maar heeft geen middelen om wijzigingen af te dwingen.
Waarom de mkb-toets vaak niet werkt in de praktijk
De kritiek is breed gedragen. Een van de belangrijkste punten: de toets komt te laat in het wetgevingsproces. Als het wetsvoorstel al politiek is afgestemd, is er weinig ruimte voor fundamentele wijzigingen. Uitvoeringstoetsen worden regelmatig afgeraffeld, en de Tweede Kamer legt adviezen van het ATR geregeld naast zich neer. Dat ondermijnt de geloofwaardigheid van het instrument.
Neem de Wet arbeidsmarkt in balans (WAB), die in 2020 werd ingevoerd. Mkb’ers klaagden over de stapeling van verplichtingen rond flexibele contracten. Of de Omgevingswet, die moest leiden tot minder regels maar juist nieuwe onzekerheid bracht. In beide gevallen was er een mkb-toets uitgevoerd, maar de signalen verdwenen in de politieke molen.
Politieke druk versus proportionaliteit
Het probleem is fundamenteel politiek. Een wetsvoorstel dat voortkomt uit een coalitieakkoord of een maatschappelijke roep om strengere regels, wordt zelden afgezwakt op basis van een mkb-toets. De proportionaliteit voor het bedrijfsleven weegt vaak minder zwaar dan het beoogde maatschappelijke effect. Daarmee wordt de mkb-toets een instrument dat achteraf moet rechtvaardigen wat politiek al is besloten.
Gebrek aan handhaving
Er is geen sanctie als een ministerie de mkb-toets niet of slecht uitvoert. Het ATR kan adviezen geven, maar die zijn niet bindend. De Tweede Kamer kan een advies negeren zonder gevolgen. Zonder handhaving blijft de mkb-toets een papieren tijger.
Hoe het beter kan: aanbevelingen voor echte regeldrukvermindering
Willen we dat de mkb-toets echt bijdraagt aan minder regeldruk, dan zijn er concrete stappen nodig. Wij pleiten voor een verplichte mkb-toets in een vroeg stadium, voordat het politieke compromis is gesloten. Het ATR zou een bindend advies moeten krijgen. En overbodige administratieve lasten moeten actief worden geschrapt, zoals de verplichte accountantsverklaring voor kleine stichtingen.
Landen als Denemarken en het Verenigd Koninkrijk werken met een ‘one-in, two-out’ regel: voor elke nieuwe regel moeten twee bestaande regels verdwijnen. Nederland kan daarvan leren. Zo wordt regeldruk niet alleen gemeten, maar ook daadwerkelijk teruggedrongen.
Vroegtijdige betrokkenheid van mkb’ers
Een van de meest effectieve manieren om regeldruk te voorkomen, is om mkb’ers al in de verkennende fase van beleid te betrekken. Niet pas bij de internetconsultatie, maar bij het opstellen van de probleemanalyse en de beleidsopties. Door ondernemers vroeg te vragen wat hen belemmert, voorkom je dat er regels worden ontworpen die in de praktijk niet werken.
Het belang van een onafhankelijke regeldrukmonitor
Een onafhankelijke monitor die jaarlijks publiceert hoeveel regeldruk er is bijgekomen of afgegaan, zou de politiek dwingen om zich aan beloftes te houden. Nu ontbreekt het vaak aan eenduidige cijfers. Een vaste, transparante monitor met een duidelijke methodiek maakt het mogelijk om ministeries af te rekenen op hun resultaten.
Wat betekent dit voor u als mkb-ondernemer?
U hoeft niet lijdzaam toe te kijken. Via inspraakprocedures, internetconsultatie en brancheorganisaties zoals MKB-Nederland en VNO-NCW kunt u uw stem laten horen. Ook het melden van knelpunten via het ATR is laagdrempelig. Sommige gemeenten voeren zelfs eigen mkb-toetsen in, waarbij lokale ondernemers direct worden betrokken.
Praktische stappen om regeldruk aan te kaarten
- Dien een reactie in via internetconsultatie.nl wanneer een relevant wetsvoorstel openstaat.
- Meld concrete knelpunten bij het ATR via hun meldpunt regeldruk.
- Wend u tot uw brancheorganisatie, zoals MKB-Nederland, en vraag om actie.
- Zoek contact met uw gemeente of provincie als lokale regels u belemmeren.
- Documenteer de tijd en kosten die u kwijt bent aan verplichtingen, zodat u met cijfers kunt onderbouwen waar het misgaat.
Voorbeelden van succesvolle mkb-protesten
Er zijn ook successen geboekt. Zo leidde druk vanuit MKB-Nederland tot aanpassing van de registratieverplichtingen voor kleine ondernemers in de Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties (DBA). En bij de invoering van de Omgevingswet werden extra overgangstermijnen afgesproken na signalen uit het mkb. Het laat zien dat georganiseerd protest werkt, mits het concreet en onderbouwd is.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen de mkb-toets en de bedrijfseffectentoets?
De bedrijfseffectentoets kijkt naar de gevolgen voor het hele bedrijfsleven. De mkb-toets richt zich specifiek op de vraag of de lasten voor kleine en middelgrote ondernemingen proportioneel zijn.
Is de mkb-toets verplicht?
Ja, de mkb-toets is een verplicht onderdeel van het Integraal Afwegingskader voor beleid en regelgeving (IAK). Sinds 2018 brengt het ATR verplicht advies uit over voorgenomen wetten met mkb-gevolgen.
Wat doet het Standaard Kostenmodel precies?
Het SKM kwantificeert de administratieve lasten en regeldruk per informatieverplichting. Het model berekent hoeveel tijd en geld een verplichting kost, zodat beleidsopties kunnen worden vergeleken.
Kan ik als ondernemer zelf iets doen tegen regeldruk?
Ja. U kunt reageren via internetconsultatie, knelpunten melden bij het ATR, uw brancheorganisatie inschakelen en contact zoeken met uw gemeente. Door concrete cijfers te verzamelen, maakt u uw signaal sterker.
Werkt de mkb-toets in de praktijk?
De mkb-toets werkt onvoldoende omdat hij te laat in het wetgevingsproces komt, adviezen van het ATR niet bindend zijn en de politiek ze regelmatig naast zich neerlegt. Voor echte regeldrukvermindering is een cultuuromslag nodig.
De mkb-toets kan een krachtig instrument zijn om regeldruk voor het midden- en kleinbedrijf te beperken, maar alleen als politiek en ambtenarij hem serieus nemen. Dat betekent: vroegtijdige toetsing, bindende adviezen van het ATR en een onafhankelijke monitor die laat zien of beloftes worden nagekomen. Zonder die cultuuromslag blijft de mkb-toets een papieren tijger, en blijven ondernemers worstelen met formulieren die niemand echt nodig heeft.
